Wat als kunstmatige intelligentie (AI) straks zo slim en machtig wordt dat we de controle verliezen? Volgens actiegroep PauseAI heeft Nederland dan een bijzondere troef in handen en die staat in Veldhoven, bij de chipmachines van ASML. Daarmee zou ons land in het uiterste geval aan de noodrem kunnen trekken, zegt de organisatie tegen RTL. "Je zou kunnen zeggen dat we in Veldhoven een internationale stopknop hebben."
Dat blijkt uit onderzoek van RTL Nieuws. We kennen AI vooral van chatbots zoals ChatGPT. Maar voordat die hun slimme antwoorden kunnen geven, zijn krachtige AI-chips nodig. Die worden gemaakt door grote chipfabrikanten, zoals Samsung. Om de meest geavanceerde chips te maken, hebben deze bedrijven speciale EUV-machines nodig. En die worden maar door één bedrijf gemaakt: ASML uit Veldhoven.
Juist daardoor heeft Nederland volgens Joep Meindertsma, oprichter van actiegroep PauseAI, een bijzondere positie. "Omdat wij als enige deze machine kunnen maken hier in Nederland, kunnen wij internationaal een extreem belangrijke rol spelen in het voorkomen dat AI ontspoort."
Regels zoals bij kernenergie
PauseAI wil dat Nederland die positie gebruikt om strengere internationale afspraken over AI af te dwingen. Meindertsma kijkt daarvoor naar de regels die al bestaan voor kernenergie. "Als je een kerncentrale wil bouwen, dan moet je aan allemaal regels voldoen. Als je uranium of plutonium wil gaan verrijken, dan moet je aan nog veel strengere regels voldoen. Al diezelfde ideeën kunnen we ook gewoon toepassen voor AI."
Het idee is dat alleen bedrijven die zich aan die afspraken houden nog de geavanceerde chipmachines van ASML mogen kopen. De Nederlandse overheid kan daar invloed op uitoefenen door wel of geen exportvergunning af te geven.
Ook de chips die met de machines worden gemaakt, zouden gevolgd moeten worden. Zo moet duidelijk blijven waar de chips terechtkomen en wie ze gebruikt, zoals nu wordt gedaan met uranium.
Een stopknop in Veldhoven
Komen de chips uiteindelijk toch in verkeerde handen terecht, dan is er nog een veel zwaardere noodrem: de machines van ASML kunnen op afstand uitgeschakeld worden.
"De machines van ASML zijn uitgerust met off-switches, die kunnen op afstand worden uitgezet. Dus je zou kunnen zeggen dat wij in Veldhoven een internationale stopknop hebben op de productie van nieuwe AI-chips", zegt Meindertsma.
Chips die al zijn gemaakt, blijven dan gewoon werken. Maar er zouden geen nieuwe chips meer bijkomen.
'Dan komt er chaos'
Op die stopknop drukken heeft alleen enorme gevolgen, waarschuwt chip-expert Bram Nauta van de Universiteit Twente. "Als je op die stopknop drukt, dat is net zoiets als een kernwapen afschieten. Dan komt er chaos", vertelt hij tegen RTL Nieuws.
Chips zijn namelijk niet alleen nodig voor AI, maar zitten ook in auto's, telefoons en talloze andere apparaten. Het stilleggen van ASML-machines kan de wereldeconomie daarom hard raken.
Ook politiek zijn de risico's groot. Zo denkt technologie- en geopolitiekexpert Paul Verhagen van het Centrum voor Strategische Studies dat de Verenigde Staten maatregelen tegen ASML kunnen nemen. Als ASML geen toegang meer krijgt tot Amerikaanse banken of dollars, zou dat volgens hem "echt funest" zijn.
ASML zelf houdt zich tegenover RTL Nieuws op de vlakte en pleit voor "een voortdurende dialoog tussen overheden, industrie en kennisinstellingen". De noodrem mag dan in Veldhoven zitten, eraan trekken kan dus enorme gevolgen hebben.
